Tajlandia

Opis - ciąg dalszy

Sztuka Khmerów i Lopburi (X-XIV w.) Pod kon. IX w. Khmerzy z Kambodży rozpoczęli podbój państw Dvaravati, przynosząc ze sobą hinduizm i kult dewaradży (króla-boga). Jako trwały testament świętej władzy swych monarchów, budowali na świeżo opanowanych ziemiach setki imponujących kamiennych świątyń. Dwa najświetniejsze przykłady można oglądać w południowym Isaanie - w Phimai i Phanom Rung. Bardzo interesująca jest też wczesna budowla tego typu w Muang Singh koło Kanczanaburi.
Wszystkie okazałe zamki-świątynie (prasaty) były przede wszystkim sanktuariami lingi, czyli fallicznego symbolu boga Śiwy. Wszystkie też miały podobny kształt, z co najmniej jedną wieżą (prang) w centrum. Przedstawiała ona górę Meru (niebiańską siedzibę bogów) i otoczona była koncentrycznymi prostokątnymi dziedzińcami, w obrębie i poza którymi znajdowały się sztuczne jeziorka i fosy (miały one stanowić miniatury pierwotnego oceanu rozdzielającego niebo od ziemi).
W świątyniach tych najbardziej fascynujące są jednak przepiękne rzeźbienia, które zdobią niemal każdą powierzchnię. Te przepyszne reliefy, zwykle wykonane w piaskowcu przedstawiają hinduistyczne bóstwa, wcielenia i mity, zwłaszcza epizody z Ramajany (zob. s. 120). Pod kon. XII w. khmerscy przywódcy stali się wyznawcami Mahajany, w związku z czym obok rzeźb hinduistycznych pojawiły się dzieła buddyjskie, a lingę pośrodku każdej świątyni zastąpił posąg Buddy lub boddhisattwy.
W dawnym księstwie Lopburi, gdzie wyznawano Terawadę, świątynie wznoszone za czasów Khmerów są znacznie mniejsze niż te w Isaanie. Najlepszym przykładem jest Phra Prang Sam Yot. Klasyczny Budda z Lopburi ma szeroką twarz, jest bardzo muskularny i nosi diadem lub ornamentalną przepaskę na czole (ma to związek z głoszoną przez Khmerów syntezą władzy ziemskiej i niebiańskiej), natomiast ushnisha (znak oświecenia) ma wyraźnie stożkowaty kształt (zamiast zwykłego guza na głowie).
Sukhotaj (XIII-XV w.) Wykorzystując osłabienie Khmerów, dwaj tajscy książęta stworzyli w 1238 r. w środkowej Tajlandii pierwsze prawdziwe królestwo tajskie - Sukhotaj. Przez dwa następne stulecia powstawały w nim jedne z najwspanialszych dzieł sztuki w historii Tajlandii. Wysokim poziomem artystycznym odznaczała się przede wszystkim rzeźba. Wizerunki Buddy są wyjątkowo eleganckie, mają smukłe, owalne twarze (pozbawione jednak ludzkich rysów typowych dla sztuki Dvaravati i posągów z Lopburi) oraz szczupłe, zaokrąglone tułowie, zwykle odziane w prostą, przylegającą do ciała szatę spiętą na wysokości pępka. Najczęściej przedstawiano Buddę w pozycji siedzącej, z rękoma w geście bhumisparśa mudra. Najpiękniejsze przykłady to Phra Buddha Chinnarat, przechowywany obecnie w Wat Si Ratana Mahathat w Phitsanulok, oraz ogromny Phra Sri Sakyamuni (aktualnie w Wat Suthat w Bangkoku). Rzeźbiarze z Sukhotaj jako pierwsi zaczęli przedstawiać Buddę idącego, w urzekającej gracją pozie z prawą nogą wysuwającą się do przodu i lewą ręką w geście witarkha mudra. Posąg taki można zobaczyć na terenie Wat Sra Si w Sukhotaj.
W Sukhotaj i pobliskim Si Satchanalai pozostało wiele świątyń z epoki khmerskiej, których Tajowie nie burzyli, lecz rozbudowywali. Wznosili także zupełnie odrębne kompleksy świątynne. Ówczesne wiharny i bot to najstarsze zachowane w Tajlandii domy modlitewne (Khmerzy nie mieli w zwyczaju modlić się w dużych grupach), choć w większości pozostały po nich jedynie kamienne filary i platformy, gdyż drewniane dachy już dawno uległy zniszczeniu. Najlepsze przykłady można oglądać w Parku Historycznym w Sukhotaj, a nieco skromniejsze w parkach w pobliskim Si Satchanalai i Kamphaeng Phet.
W znacznie lepszym stanie dotrwała do naszych czasów większość czedi. Wiele z nich wzorowano na cejlońskich dzwonowatych wieżach relikwiarzowych (symbolizujących rozchodzące się daleko po świecie niczym dźwięk dzwonu nauki Buddy), często ustawionych na kwadratowym cokole (jedno- bądź dwurzędowym) otoczonym przyporami w kształcie słoni. Pięknym przykładem tego typu budowli jest Wat Chang Lom w Si Satchanalai. Architekci z Sukhotaj wymyślili także czedi w kształcie pączka lotosu. Te eleganckie, smukłe wieże zwieńczone stożkowatym kwiatonem stały się z czasem znakiem rozpoznawczym sztuki tej epoki. Świetnymi przykładami w Sukhotaj są: Wat Mahathat oraz Wat Trapang Ngoen. Sukhotaj słynął też ze znakomitej ceramiki zwanej sawankhalok (od miejscowości, w której ją produkowano).
Lanna (XIII-XVI w.) W tym samym czasie, na północ od Sukhotaj kwitło niepodległe królestwo Lanna zamieszkane przez wyznawców Terawady. Tutejszy styl - zwany Chiang Saen lub Lanna - łączył elementy różnych kultur, czerpiąc z dziedzictwa Dvaravati za pośrednictwem Haripunjayi, wzorując się bezpośrednio na źródłach indyjskich, a także zapożyczając pomysły z Sukhotaj i Cejlonu.